مدیریت آموزشی

برنامه ریزی یکی از نیاز های زندگی آدمی است وبدون برنامه ریزی ونظم در امور نمی توانیم به شکلی مناسب به نیاز های جسمانی ،عاطفی،اجتماعی ،اقتصادی،آموزشی وفرهنگی بپردازیم وبه توفیق چندانی در زندگی دست یابیم در دانش مدیریت برای مدیران عالی ،میانی واجرایی وظایف متعددی را مشخص کرده اند مانند برنامه ریزی ،سازماندهی، رهبری، کنترل وارزشیابی بااین وصف برنامه ریزی در صدر وظایف مدیران واز کارکردهای مهم آنان به حساب می آید برنامه ریزی در همه سطوح سازمان ضروری است ولی وظیفه مدیران رده های عالی از لحاظ شرایط،موقعیت ودیدگاه همه جانبه ای که به سازمان دارند وارتباط هرسیستم آموزشی را با فراسیستم می نگرند مهم تر وسنگین تر است

مفهوم وتعریف برنامه ریزی

برنامه ریزی عبارت است از فراگرد تعیین وتعریف وهدف های سازمان وتدارک پیشاپیش ودقیق اقدامات ووسایلی که تحقیق هدف ها را میسر میسازد اقدامات ووسایل مورد نیاز عبارتند از : پیش بینی روش ها – زمان – مکان –منابع وافراد حاصل نهایی این فعالیت ها فراهم شدن برنامه ای است که راهنمای اعمال وفعالیت های اعضای سازمان قرا می گیردبرنامه ریزی بکار مدیران وغیر مدیران جهت می دهد وتوجه انان را برهدف های سازمان متمرکز می سازد وقتی که همه اعضا بدانند کجا می روند وبرای رسیدن به مقصد هریک چه کمکی باید بکنند هماهنگی وهمکاری جمعی بیشتری به وجود می آید .برنامه ریزی موجب می شود که فعالیتهای تکرار ی وبی ثمر وبیراه روی کاهش یابد .به طور کلی برنامه ریزی عملیات سازمانی را پیش نگری وبر هدف های سازمان متمرکز کرده عمل نظارت را تسهیل میکند .برخی ازصاحبنظران مدیریت تعیین هدف را مقدم بربرنامه ریزی می دانند وبرخی دیگر برنامه ریزی را به معنای وسیع شامل تعیین هدف- خط مشی وپیش بینی وتدارک وسائل وامکانات تلقی می کنند طبق بندی به هر صورت که باشد هدف گذاری وبرنامه ریزی از جوانب مهم کار مدیریت به شمار می رود هر مدیری موظف است برنامه ریزی کند ولی نوع ووسعت ان با توجه به میزان اختیار مدیر وماهیت کار سازمانی تغییر می کند . سازمان ها به ازحای مختلف برنامه ریزی میکنند .در سازمان های کوچک اختیارومسولیت برنامه ریزی غالبا برعهده شخص مدیر است مثلا مدیر تولید مسول برنامه ریزی تولید است .در سازمان های دیگر برای برامه ریزی از افرد متخصص یاری میگیرند این افراد خدمات خودرا در اختیار مدیران قرار می دهند تا انها با اطمینان بیشتری به برنامه ریزی موثر بپردازند. در سازمان های بزرگ واحدهای ویزه ای برای این کار ایجاد می شود تا فعالیت های کلی سازمان وایجاد هماهنگی میان انها را انجام دهند

برنامه ریزی شامل مراحل زیر است:

۱.هدف گذاری

۲.آینده  نگری

۳. بودجه بندی

۴.تعیین خط مشی ها ،روش ها وملاک های عملیات

در برنامه ریزی برنامه های آموزشی از اهمیت زیادی برخوردار است زیرا امروز آموزش وپرورش هر جامعه در رشد اخلاقی،اجتماعی،اقتصادی وفرهنگی وتامین نیروی انسانی برای مهارت های گوناگون ،نقش عمده ای داردکشورهای پیشرفته و درحال توسعه نیز مبلغی از تولید ناخالص ملی خود را به این امر اختصاص داده اند ودر قوانین اساسی وعمومی خود نیز به آن توجه کرده اند

 برنامه ریزی آموزشی

از برنامه ریزی آموزشی تعاریف گوناگونی شده است ، که از برداشتهای متفاوت صاحبنظران نسبت به مقوله برنامه ریزی آموزشی ناشی می شود. برخی برنامه ریزی آموزشی را آینده نگری ونقشه کشیدن برای آینده آموزش وپرورش می دانند. عده ای آن را پیش بینی نیازهاوتخمین منابع برای تحقق اهداف از پیش تعیین شده تلقی می کنند. به تعبیر گروهی دیگر برنامه ریزی آموزشی ، یعنی تصمیم گیری درباره آینده آموزش وپرورش.در اصطلاحنامه مرکز منابع اطلاعات آموزشی، آمده است ،برنامه ریزی آموزشی، یعنی فرایند تعیین اهداف، روشها، فعالیتها، منابع وبرنامه های موسسات آموزشی.

برنامه‌هاي درسي ، مهم‌ترين مؤلفه نظام آموزش عالي هر كشوري محسوب مي شوند. ميزان توانايي اساتيد در امر تدريس ارتباط معني داري با ميزان آگاهي آنان از امر برنامه ريزي درسي دارد . به همين دليل فرايند تدوين اين برنامه‌ها و به ‌ويژه شركاي اصلي كه بايد در تدوين آن مشاركت داشته باشند، طيف وسيعي از ادبيات برنامه‌ريزي درسي را به خود اختصاص مي‌دهد.  توجه به لزوم برنامه ريزي درسي و دقت در اجزاء تشكيل دهنده آن  به عنوان يك سيستم و مجموعه ،نشانگر حساسي از سازمان فكري و روند آموزشي اساتيد مي باشد

برنامه ریزی آموزشی دارای ویژگی های زیر است:

۱.انعطاف پذیری:انعطاف پذیری به میزان تجربه پذیری فرد در مقابل محرکات گفته می‌شود. یک ویژگی شخصیتی که در افراد مختلف درجات آن متفاوت است و نوع واکنش افراد در مقابل تجارب جدید نشان می‌دهد.

۲.هدف داربودن:هدفدار بودن‌ مدير آموزشي‌ دو جنبه‌ دارد يكي‌مربوط به‌اهداف‌ نظام‌ و سازمان‌ آموزشي‌ و ديگري‌ هدفدار بودن‌ خود مدير است‌

۳.آینده نگری:

۴.استمرار:

۵.تصمیم گیری:انسان در مسیر زندگی خود با انواع مسائل و مراحلی مواجه می‌شود که ناگزیر از تصمیم گیری است. تصمیم گیری نقش گسترده‌ای در زندگی آدمی دارد. از تصمیم گیریهای جزئی در امور کوچک گرفته، تا تصمیم گیریهای بسیار بزرگ و پراهمیت. برخی از تصمیم گیریها چنان به راحتی صورت می‌گیرند که شاید ما چندان توجهی به آنها نمی‌کنیم، اما در مقابل مسائلی نیز در زندگی وجود دارند که اقدام به تصمیم گیری در مورد آنها شاید مدت زمان طولانی وقت لازم داشته باشد. در هر حال اهمیت این تصمیم گیریها به لحاظ اهمیتی که اکثر آنها در سرنوشت فرد دارند، بسیار زیاد است و چه بسا تعلل در شناخت راههای تصمیم گیری بهتر ، عواقب جبران ناپذیری را برای فرد به بار آورد.

انواع برنامه ریزی آموزشی :

۱.برنامه ریزی درسی

۲.طرح ریزی آموزش وپرورش

۳.برنامه ریزی نیروی انسانی

۴.برنامه ریزی آموزش وپرورش

برنامه ريزي درسي

برنامه‌هاي درسي ، مهم‌ترين مؤلفه نظام آموزش عالي هر كشوري محسوب مي شوند. ميزان توانايي اساتيد در امر تدريس ارتباط معني داري با ميزان آگاهي آنان از امر برنامه ريزي درسي دارد . به همين دليل فرايند تدوين اين برنامه‌ها و به ‌ويژه شركاي اصلي كه بايد در تدوين آن مشاركت داشته باشند، طيف وسيعي از ادبيات برنامه‌ريزي درسي را به خود اختصاص مي‌دهد.  توجه به لزوم برنامه ريزي درسي و دقت در اجزاء تشكيل دهنده آن  به عنوان يك سيستم و مجموعه ،نشانگر حساسي از سازمان فكري و روند آموزشي اساتيد مي باشد واصطلاح برنامه درسی به منظورهای گوناگونی به کار برده شده است از جمله بعنوان برنامه ای برای یک موضوع درسی خاص دریک پایه تحصیلی مشخص،در طول یک دوره تحصیلی،یا به عنوان برنامه موضوعهای مختلف درسی در طول یک دوره تحصیلی با این وجود دربسیاری از موارد برنامه درسی از فهرستی از هدفهای آموزشی ومطالبی که در مدارس باید تدریس شود تجاوز نمی کرد؛ درسالهای اخیر مفهوم برنامه درسی گسترش یافته است، تا آنجا که برنامه تفصیلی کلّیۀ فعالیتهای یادگیری یادگیرنده،انواع وسایل آموزشی،پیشنهاداتی در مورد راهبردهای یاددهی- یادگیری وشرایط اجرای برنامه را شامل شده است

مفهوم برنامه درسی را در چهار محور زیر شرح داده اند:

1. «فراهم آوردن تمام منابع دانش موجود وداوریهای بصیرانه در مورد اهداف تدریس،چه در مورد دروس یک موضوع خاص یا در مورد برنامه درسی به طور کلی وبررسی دقیق آنها.
2. تهیه وامتحان آن روشها ومواد آموزشی بکار رفته در مدارس که قضاوت می شود بالاترین احتمال دستیابی به هدفهایی دارند که معلمان در مورد آنها توافق کرده اند.
3. ارزیابی میزانی که کار برنامه ریزی شده در واقع به هدفهایش رسیده،همچنین ممکن است انتظار رود که این قسمت از مرحله، افکار جدیدی در مورد خود اهداف بر انگیزاند.
4. بنابراین عنصر نهایی،بازخورد بدست آمده از تمام تجربیات است تا نقطه شروعی برای مطالعات بیشتر فراهم شود.
«امروزه مفهوم برنامه درسی وسیع تر از تهیه وتدوین رئوس مطالب درسی است و آن عبارت است از پیش بینی کلیه فعالیتهایی است که دانش آموز تحت رهبری وهدایت معلم در مدرسه(وگاهی خارج از آن) برای رسیدن به هدفهای مشخص باید انجام گیرد

 عناصر برنامه درسی عبارتند از:
معمولاً برنامه های درسی از عناصری تشکیل شده اند که ترکیب وهماهنگی مناسب آنها در کنار یکدیگر مؤفقیت یک برنامه درسی را تضمین می کند.در اینجا به مواردی اشاره می شود که می توانند بعنوان عناصر کلیدی در هر برنامه درسی مد نظر قرار گیرند.
 هدفها:
هیچ فعالیتی در آموزش وپرورش انجام نمی شود مگر اینکه هدفمند باشد.«سئوال من باید بکوشم که دانش آموزانم به چه دست یابند؟ظاهراً به نظر می رسد که سؤالی کاملا آسان می باشد.با این حال اغلب موجب بعضی مشکلات می شود.این پرسشی است که به نظر می رسد برخی معلمان هرگز از خودشان نمی پرسند.دانشجو معلمان دانشکده های علوم تربیتی تقریبا آن موقعی که می خواهند به تمرین آموزگاری بپردازند اغلب از خود ویا معلمانشان می پرسند«من چه چیزی را باید تدریس کنم؟»«چه روشهایی باید بکار برم؟ولی به ندرت می پرسند که «من باید بکوشم تا دانش آموزانم به چه دست یابند؟ درست است که در بعضی جاها در یادداشتهای آمادگی شان معمولاً اظهار کوتاهی در مورد هدف دیده می شود ولی این اغلب برحسب محتوایی که باید یاد گرفته شود یا مهارتی که باید بدست آید بیان می گردداین آرمان ها و هدفهای آموزش وپرورش،معیار هایی هستند برای انتخاب دروس،محتوای آنها،تنظیم روشهای آموزش،تهیه آزمون ووسایل ارزشیابی.در حقیقت، کلیه قسمتهای مختلف برنامه درسی،وسایل رسیدن به مقاصد آموزش وپرورش هستند.از این رو،برای مطالعۀ برنامه های درسی به طور منظم وآگاهانه،ابتدا باید اطمینان حاصل شود که هدفهای آموزش وپرورش تعیین ومشخص شده است
انواع برنامه درسی

۱.برنامه درسی آشکار :

برنامه ی درسی آشکار و رسمی منظور از برنامه ی درسی رسمی، فعالیت های برنامه های درسی هستند که نظام آموزشی آن ها را به طور رسمی اعلام می کند و در بسیاری از موارد در قالب کتاب های درسی در مدارس و مراکز آموزش عال تدریس می شود

۲.برنامه درسی پنهان:

آن چه طراحان و برنامه ریزان درسی برای رشد و تربیت فراگیران طراحی و برنامه ریزی می کنند، برنامه ی درسی رسمی است. برنامه ی درسی رسمی هدف های آموزشی و یادگیری مدون و آشکار دارد و محتوای معینی برای تحقق هدف ها انتخاب و سازماندهی می شود. اصول و روش های آموزش و یادگیری متناسب با هدف ها و محتوا تعیین و پیشنهاد می شود و در نهایت در مورد ارزشیابی تصمیم گیری به عمل می آید.مسلماً چنین چیزی ممکن نیست. عوامل دیگری که جزء برنامه درسی نیست و از دید و مشاهده ی برنامه ریزان و دست اندرکاران تعلیم و تربیت نیز پنهان است، در فکر، عواطف، رفتار و شخصیت فراگیران اثر می گذارند و در اغلب موارد مؤثر از برنامه ی درسی پیش بینی شده عمل می نمایند. مانند: قوانین و مقررات مدرسه، جو اجتماعی مدرسه، تعامل دانش آموز و معلم، جو عاطفی کلاس، قضاوت های معلمان و علایق و نیازهای فراگیران از این عوامل هستند. از تأثیر این ها، تفکر به نگرش ها و گرایش هایی در فراگیر شکل می گیرند که در ادبیات برنامه ریزی درسی، آن تأثیرات را برنامه ی درسی پنهان می نامند. در واقع برنامه ی درسی پنهان عبارت است از راهبردهای فراگیر در عبور موفقیت آمیز از مانع برنامه ی درسی رسمی یا طرح ریزی شده. به عبارت دیگر، برنامه ی درسی پنهان بخشی از فرآیند آموزشی مدرسه است که به سادگی قابل درک نیست ولی بخشی از آن چه را که فراگرفته می شود، تشکیل می دهد.

۳.برنامه درسی پوچ:

هرگاه نظام برنامه ریزی درسی برخی از مفاهیم و مسائل را عملاً در برنامه های درسی نگنجاند و یا مطالب گنجانیده شده در برنامه های درسی یا کتاب های درسی با سن عقلی دانش آموزان و دانشجویان متناسب و برای آن ها قابل فهم نباشد، برنامه ی درسی را برنامه ی درسی پوچ می نامند

طرح ریزی آموزش وپرورش

طرح ریزی آموزش وپرورش به تهیه برنامه های مشخص وویژه آموزش وپرورش اطلاق می شود ،چون طرح تهیه کتابهای درسی،طرح مبارزه با بی سوادی،طرح تربیت معلم فنی وحرفه ای ،طرح تربیت مشاوران دوره راهنمایی و...معمولا یک طرح آموزشی باید دارای هدفی کاملامشخص ودقیق وقابل اندازه گیری وارزیابی باشد وهم چنین معلومشود که در چه محدوده زمانی اجرا خواهد شد،سازمان اجرایی آن چه خواهد بود،چه منابع مالی وانسانی وفنی مورد استفاده قرار خواهند گرفت وچه نتایجی انتظارمی رود. طرح ریزی آموزشی یکی از اجزای برنامه ریزی آموزش وپرورش به شمار می رود.

برنامه ریزی نیروی انسانی

برنامه ریزی نیروی انسانی شامل برنامه ریزی برای تربیت عموم کارکنان است وبرنامه ریزی آموزش وپرورش بیشتر به آن جنبه از آموزش وپرورش تکیه می کند که به تربیت افراد برای دنیای کار می پردازد،وبا ابعاد دیگر آموزش وپرورش کار ندارد.

برنامه ریزی آموزش وپرورش

برنامه ریزی آموزش وپرورش ،کلیه ابعاد وارکان آموزش وپرورش را در بر می گیرد وتمام انواع آموزش وپرورش چه اجتماعی ،اقتصادی،فردی یا هنری وچه رسمی یا غیررسمی ،چه ابتدایی ،متوسطه ویا عالی وچه توسط سازمان های آموزش وپرورش یا موسسات وسازمان های دیگر ،همه را شامل می شود.

برنامه ریزی آموزش وپرورش رابا توجه به نوع برنامه از دیدگاه  زمان عمل،حیطه ودامنه عمل،وچگونگی عمل به چند گونه تقسیم می توان کرد:

برنامه ریزی از نظر عمل

برنامه ریزی آموزشی را از نظر زمان به سه دسته تقسیم می کنند:

۱.برنامه کوتاه مدت برنامه های کوتاه مدت معمولا از یک تا پنج سال طول می کشد

۲.برنامه میان مدت برنامه های میان مدت معمولا برای مدت پنج الی ده سال طرح ریزی می شوند

۳.برنامه دراز مدتبرنامه های دراز مدت معمولا آینده ای از ده الی بیست سال و بیشتر را در بر می گیرند

بر نامه ریزی از نظر حیطه ودامنه ی عمل

برنامه ریزی آموزشی رااز نظر حیطه ودامنه عمل به شش دستنه تقسیم می توان کرد:

۱.برنامه های کلان برنامه های کلان به برنامه هایی اطلاق می شود که معمولا جامع است ودر تمام کشور باید اجرا شودمثل برنامه ریزی آموزش وپرورش ایران در بیست سال آینده

۲.برنامه های خرد برنامه های خرد بیشتر به برنامه ریزی ویژه در سطح محلی وموسسه ای گفته می شود مثلا ،برنامه ریزی دانشگاه مشهد

۳.برنامه های ملی برنامه های ملی به برنامه هایی گفته می شود که در تمام کشور اجرا می شود برنامه های ملی ممکن است جنبه جامع داشته باشد مثل برنامه های پنجاله آموزش وپرورش در کشور یا آنکه متوجه بخش ویژه ای باشد مثل برنامه تربیت معلم در کشور

۴.برنامه های محلی برنامه های محلی شامل برنامه هایی است که برای تقسیمات مختلف جغرافیایی تهیه می شود رنامه های محلی می تواند از نوع جامع باشد مانند برنامه آموزش وپرورش خراسان ویااز نوع ویژه باشد مثل تعلیمات فنی وحرفه ای یزد

۵.برنامه های جامع برنامه های جامع به برنامه هایی گفته می شود که تمام عوامل وعناصر واجزای یک واحد آموزش وپرورش را در بر می گیرد مثل برنامه ریزی آموزش وپرورش ابتدایی

۶.برنامه های ویژه برنامه های ویژه به تهیه برنامه هایی گفته می شود که بخش های مختلفی از آموزش وپرورش وفعالیت های آن را در بر می گیردمثل برنامه ریزی تعلیمات دوره متوسطه وراهنمایی

برنامه ریزی از نظر چگونگی عمل

برنامه ریزی آموزشی از نظر چگونگی عمل به سه دسته تقسیم می شود:

۱.برنامه ریزی متمرکز-الزامی

۲.برنامه ریزی ارشادی-ترغیبی

۳.برنامه ریزی مشکل گشایی -موردی